Hatti ülkesinde kıtlık yılları

Metin Alparslan*

Hitit iktisadının en kıymetli öğesi tarımdı. Ziraî eserler Hititler için yalnızca ticareti yapılabilen ya da zenginlik sembolü olan mallardan biri değil; devletin devamını sağlayan adeta ömrün ön kuralıydı. Anadolu’da tarım büyük ölçüde yağmura bağlı olduğundan, başarılı biçimde sürdürülmesi hayli zordu. 1-2 yıl üst üste kâfi yağmur olmaması yalnızca halkı değil, Hitit Devleti’ni de sıkıntı duruma sokabiliyordu. Bu nedenle güçlü bir devletin kurulabilmesi için öncelikle besin üretiminin garanti altına alınması gerekiyordu. Genel olarak bakıldığında Hititler’in bunu vaktin koşullarına nazaran en yeterli formda başardıklarını söyleyebiliriz. Buna karşın vakit zaman güç duruma düştüklerini de biliyoruz. Doğal afetler ve salgın hastalıkların yanında Hititleri zorlayan bir öbür faktör de yaşamakta oldukları coğrafyaydı. Dönemsel olarak ortaya çıkan iklimsel aksilikler, Anadolu’da ve bilhassa karasal bir iklime sahip olan İç Anadolu’da kıtlıkların ortaya çıkmasına neden olmuştu. İşte Sınırı ülkesinde yaşanan bu kıtlıkların izlerini birinci ağızdan çivi yazılı tabletlerden okuyabiliyoruz.

İKLİMSEL FAALİYETLERİN HİTİT İMPARATORLUĞU’NA ETKİSİ

Hitit kanunlarının 172’nci unsurunda kıtlık yıllarına değinilir. Bu unsura nazaran: Şayet biri özgür bir erkeği kıtlık yılında kurtarırsa, korunan kişi ona kendi yerine (çalışacak) bir kişiyi verir. Şayet o bir köle ise 10 şekel (400 gr) gümüş verir.

Görüldüğü üzere Hitit kanunları kıtlık durumunda devletin ve devlet için çalışanların mağduriyetini ortadan kaldırmaya çalışır. Lakin Hititler bunu yalnızca insani bir vazife olarak değil tıpkı vakitte devletin devamlılığını garanti altına almak için yapmışlardır. Zira kıtlık bittiğinde yine iş gücüne gereksinim duyulacaktır.

Mısır’ın en değerli firavunlarından biri olan II. Ramses ile Sınırı ülkesinin en kıymetli hükümdarlarından olan III. Hattušili ortasında imzalanan Kadeš Barış Antlaşması herkes tarafından bilinen bir yazılı evraktır. Her iki hükümdarın birbirleriyle ağır yazışmaları da vardır. II. Ramses’in III. Hattušili’ye yazmış olduğu bir mektubun sonundaki ibaresi hususumuz açısından enteresandır (KUB 3.34):

… Çizgisi ülkesinin prensi Hišmišarma’yı bırak ki, çabukla arpa ve buğday ile yüklenmiş gemileri karşılasın! Ve gemileri (tekrar) Mısır Ülkesi’ne geri göndersin…

Mektuptaki bu kısa ibareden Mısır’dan Anadolu’nun içlerine kadar gönderilen bir tahıl sevkiyatından haberdar oluyoruz. Bu sevkiyat, gemi yolu ile muhtemelen Hititlerin denetimi altında olan bir Akdeniz limanına oradan da karayolu ile yapılmaktaydı. Metinde belirtilmiyor olsa da bu liman kentinin Hitit dokümanlarında sıkça geçen ve muhtemelen Silifke civarında bulunan Ura olması mümkündür. Yazılı kaynaklarda geçen 'Uralı Tüccarlar' bahsi de bunu ispatlar niteliktedir.

Bir diğer metin (Bo2810) bu açıdan bakıldığında daha da değişiktir:

…Oğlum bana gemi konusunda yazdıklarına gelince, tahıl ile yüklü 139 gemi gayesine vardı. Bana bunu neden yaptın? Tek bir gün bile olsa neden sendeydi? Oğlum benim ülkelerimde kıtlık olduğunu bilmiyor mu? Artık ise oğlum (yükü) Ura ya da Lašti-x[ ]’de indirsinler…

Mektubu gönderen kişinin Hitit hükümdarı olduğunu, alan kişinin ise onun buyruğunda olan bir kişi (belki bir mahallî kral) olabileceğini anlıyoruz. Lakin daha da kıymetlisi Sınırı ülkesinde sıkıntı günler yaşandığını öğreniyoruz. Hitit hükümdarı açık bir biçimde ülkesinde kıtlık yaşandığını ve dışarıdan tahıla gereksinim olduğunu yazmakta. Tam 139 adet tahıl yüklü gemi, Ura’nın ya da ismini tam okuyamadığımız öbür bir kentin limanına (Lašti) boşaltılacak. Hitit hükümdarı sevkiyatın gecikmesinden şad olmadığına nazaran, tahıla acil gereksinimi olduğunu söyleyebiliriz.

Yukarıda verdiğimiz üç örnek, iklimsel faaliyetlerin Hitit İmparatorluğu’nu ne kadar etkilediğini açık bir biçimde ortaya koymaktadır. Anadolu’da hayat bir bıçağın sırtındaydı. Bunun en kıymetli faktörü ise bulunduğu coğrafyası ve sahip olduğu iklimiydi.

Hitit metinlerinden her ne kadar vakit zaman Hititlerin kuraklıkla uğraş ettiklerini öğrensek de bütün bunlar ömür döngüsünün normali içinde seyrediyordu. Fakat günümüzde yaşadığımız kuraklık, global iklim değişikliğinin bir sonucu olarak karşımıza çıkıyor. Kuraklığın yanı sıra artık sıklıkla duyduğumuz fırtına, hortum, sel felaketi ile ilgili haberler de iklim krizinin doğurduğu sonuçlar. Umudum, global ısınma nedeniyle oluşan bu tesirlerin sonucunda bilhassa besin üretimimizin berbat etkilenmemesi. Bir periyot gelip de Türkiye Cumhuriyeti’ni yönetenlerin Hitit hükümdarının Mısır’dan istediği üzere, öbür bir devletten “tahıl” için ricada bulunmasını istemeyiz! Sanırım bunu engellemek bizim elimizde. Kâfi ki farkında olalım…

*İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Hititoloji Anabilim Dalı