Gerçekten duyanların anlattığı hikayeler...

Gaye Keskin

'Serbestî', 'Kör Noktalar', 'Çıkış Kapıları' ve 'Sınırlar' isimli dört kısımdan oluşan 'Anlatmaya Kıymet Bir Öykün Var mı?', on bir kısa hikaye içeriyor. Çabucak hepsinin okuru farklı bir epigrafla karşıladığı bu on bir hikayenin sonunda, muharririn notuyla birlikte bir de okura dinlemesini önerdiği müzik kutusu bulunuyor.

DÖRT KISIM DÖRT DEVİNİM

SERBESTÎ

Onur Bütün, kitaptaki dört kısmın farklı temsillerle yol aldığı 'Anlatmaya Bedel Bir Öykün Var mı?'nın birinci kısmı 'Serbestî’yi özgürlük mefhumuna dayandırıyor. Üç hikayeden oluşan bu kısımda anlatıcılar, özgürlüklerine gidecek yolu seçiyor. Bu kimisi için yazmak, kimisi için uçmak, kimisi için de susmak oluyor.

'Serbestî'nin birinci hikayesi olan ve Gonca Özmen epigrafıyla açılan 'Her Paragrafın Birinci ve Son Cümlesindeki Fiile'de, "Yarasa uçtu. Cumbam çöktü. Kendimdeki bayan göçtü" cümleleriyle ve sonrasında okura, kendi hayatında ve sevdiği adamın dünyasında kaybolmuş birinin dış dünyada olup bitenlere kayıtsızlığını, kayıtsızlığın farkındalığını, ferdî öncelikler kelam konusuyken geriye kalan her şeyin nasıl sıradanlaştığını gösteriyor Bütün. Cinsiyetsiz, isimsiz ve hatta neredeyse tamamen meçhul bir anlatıcının lisanından yapıyor bunu.

Gaston Bachelard’ın "Yazılamayan yaşanmış olmayı hak eder mi?" cümlesinin kılavuzluk ettiği, kısmın ikinci hikayesi 'Uçmak'ta ise, öbür insanlara bakabileceği noktaya çıkan ve aslında ona atfedilmiş küçüklüğü görmekten böylelikle kurtulan bir adamın, çatıdaki kiremitlerden birine dönüşmeye başlamadan evvel kanat takma isteğini anlatıyor. Bu hikayede, muharrir okura, "Kanat çırpmayı bilmiyorsanız, kanat takmak uçmaya kâfi mi?" diye soruyor.

KÖR NOKTALAR

Onur Bütün, kitaba ismini veren cümleye, 'Kör Noktalar' kısmının plot twistli iki hikayesinden biri olan 'Zannetmenin Tarihi'nde yer veriyor. Küçük zannetmelerin daha büyüklerinin içinde kaybolduğu bu hikayede, "Zannetmek her vakit bir hastalık değildir. Hudutları, çeperleri bilen insan tahayyüllüdür. Mecburiyet halidir. Yaklaşamaz, dokunamaz, konuşamazsanız; zannedebilirsiniz" diyen muharrir, Walter Benjamin’in "Bir camekanda yaşamak kusursuz bir devrimci eylemdir" cümlesini akla getirip anlatıcının, geçmişini korumak derdiyle kendisine "zannetmelerden" yarattığı camekanın, dış bir etken tarafından tuzla buz olmasını ve anlatıcının bu duruma savunmasızca yakalanmasıyla aksiyonunun yarım kalmasını aktarıyor.

ÇIKIŞ KAPILARI

'Çıkış Kapıları', Onur Bütün’ün veda imgesini birbirinden farklı biçimlerde kullandığı, patetik olmaktan kaçındığı dört hikayeden oluşuyor. Ana karakterler bazen alakalarına, bazen yalnızlıklarına, bazen de alışageldikleri hayatlarına veda ediyor.

Kendilerine çıkış kapısı arayan karakterleri merkeze koyan; 'Hafifletici Sebepler', 'Döngü', '121 Numaralı Çadır' ve 'Arsız', aslında muharririn 'Döngü' hikayesinde anlatıcıya söylediği şu cümlelerin kılavuzluğunda ilerliyor: "Arzulamak ikirciklidir. İstek, objesini kaybettiğinde ona döne döne sahip olmayı ister, sahip olunca da yok etmek için fır döner." İçinde bulundukları durumu değiştirmenin, bazen bir isteğin kollarına teslim olmanın, bazen de oburlarının dileklerinden kaçınmanın yollarını arayan karakterler, kitabın bu kısmında etten kemikten kapılara dayanıyor ve çıkışı bulmanın serüvenine katılıyor.

SINIRLAR

Onur Bütün, 'Sınırlar'da metaforik mananın dışında bir de gerçek hudut çizgilerinden bahsediyor ve savaştan kaçan, öteki bir ülkeye sığınan, berbat şartlarda yaşamak durumunda kalan bayanları merkeze alarak, yeterli makûs süregelen hayatlarına kısa bir mühlet ışık tutuyor.

Yazarın kitabın genelinde okuru dikkat kesilmeye davet ettiği bayan meseleleri, son hikaye olan 'Utançtan Sonrası'nda düzgünce kendini gösteriyor ve sırf bayan sesinden birbiri arkasına anlatılıyor.

ANLATICISINI BULAN HİKAYELER

'Zannetmenin Tarihi'nde, "İnsan kendine yakalandığı yerden aşık oluyor. Kendinde olmayanı elcağızıyla uzatabilirse, aşk o vakit aşka benziyor" diyor anlatıcının lisanından Bütün. Tahminen de bu yüzden öykülerinde, dümeni insanı yakalamaya kırıyor. Karakterleri kanlı canlı, aynada gördüğümüz, sokakta omuza omuza yürüdüğümüz, tıpkı yollardan, tıpkı öykülerden geçtiğimiz beşerler olarak çıkıyor karşımıza.

'Yazıevinde Şimdiki Zaman' isimli hikayede, müellif Nezahat’in gözünden, yazan bir bayan olmanın zorluğunu; 'Hafifletici Sebepler'deki şu cümlelerle ise bayan olmanın bedensel örüntüsünü aktarıyor: "Kadınların yalnız başına kapladıkları yer; metroda, otelde, sokakta, en ıssız yerlerde daima tartışmalıdır. Canın bir şey çekerse çabucak alamazsın, söyleyemezsin, bu da tüm hareketlere yansır, insanı durdurur, küçültür bazen yok eder. O yüzden görünmez olur bayanlar hayatın aşikâr yerlerinde."

'121 Numaralı Çadır' isimli hikayede şartların yükünden daha fazlasının bayanların omzuna yüklendiğini anlatıyor ve 'Arsız'daki şu cümlelerle ise erkek anlatıcısına günah çıkarttırıyor: "Ve ben ona, öteki bayanlara davrandığımdan daha “kibarca” kötülük ettim. Olur dedim, evet dedim, oyalayıp durdum. Her şeyden son anda vazgeçtim. Çok akıllıydı. Bendeki geçersizliği sezdi."

PEKİ KAPILAR BİR YERE ÇIKIYOR MU?

'Anlatmaya Paha Bir Öykün Var mı?'da vakit zaman otobiyografik anlatılara da rastladığımızı düşündüren hikayeleriyle Onur Bütün, 'Zannetmenin Tarihi' isimli hikayesinin epigrafında Elda Abrevaya’nın 'Kadınlığın Uzun ve Dolambaçlı Yolu' kitabındaki şu cümleye yer vererek, kitabın genelinde okuru keşfetmeye çağırıyor: "Karış karış, tüm gizemiyle keşfedilmesi gereken ötekinin benliği ve ruhsallığıdır."

Peki, keşfedebiliyor muyuz?

Görece farklı şeylerin söylenebileceği bu sorunun karşılığı öznel bir bakış açısıyla şöyle; muharririn anlatım tekniği her okur açısından buna imkan vermiyor. Onur Bütün, karakterlerin su altında kalan kısımlarını okura daha az göstermeyi, neredeyse hiç katman aralamamayı, sadece anlatıcı diyalog yahut monologlarında geçmişlerini aktarmayı tercih ediyor. Okuru akışta kalmaya teşvik eden Bütün, akışı süratli ve heyecanlı hâle getirirken, geçmişin üzerini yavaşça örtüyor.

MÜZİK KUTUSU VE AHMET TULGAR

Kitabın son hikayesinin çabucak akabinde, 'Anlatmaya Kıymet Bir Öykün Var mı?' Müzik Kutusu geliyor, Onur Bütün okuruna yirmi bir kesimlik bir müzik listesi bırakıyor. Ahmet Tulgar’ı andığı ve sevdikleri modüllerden da bahsettiği bu kısmın akabinde okuruyla vedalaşan Onur Bütün, hem müzik kutusunu hem de kitabını okura emanet ediyor.

Şimdi listeden bir modül seçiyor ve kitabı şimdi almayanlar için buraya bırakıyoruz. Lütfen müziğin sesini açın, zira unutmayın, nitekim duyanların anlatmaya kıymet bir kıssası vardır.