'Delirmek için tek bir kötü gün yeterlidir'

Erlend Loe’nun yıldızı her ne kadar romancılıkta parlamış olsa da kendisi öğretmenlikten gazeteciliğe, senaristlikten romancılığa uzanan mesleksel bir geçmişe sahip. Loe’nun Türkçeye çevrilen birinci kitabı 'Nahif. Süper' ismini taşıyor. 2003’te Tavanarası Yayıncılık tarafından basılmıştır fakat biz onu daha çok Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan 'Doppler' romanıyla tanırız. Yayınlandığı günden bu yana 23 baskı yapan 'Doppler'in akabinde Leo’nun 'Kadının Fendi', 'Bildiğimiz Dünyanın Sonu' ve 'Volvo Kamyonlar' kitapları da Türkçeye çevrildi. Geçtiğimiz günlerde çevrilen son romanının ismi ise 'Mal Sayımı'.

'Mal Sayımı' kısa, kısa olduğu kadar da tesirli bir romandır. Loe’nun o süssüz, ironik lisanı, bu romanında da kendini belirli eder. Bu da okura bildiği bir kılavuzla yeni bir yolda yürüdüğü hissini verir.

'ESKİMİŞ' BİR ŞAİR

Romanın başkarakteri Nina Faber, 70’li yıllarda isminden kelam ettirmeyi başarmış ancak büyük ses getirememiş, ortalama bir şairdir. Norveç’in edebiyat ortamında gerek yazar-çizer tayfasıyla gerek eleştirmenlerle yakın bir temas halinde yıllarını tüketmiş, özgürce sevmiş, sevişmiş, eğlenmiştir. Fakat ortadan geçen vakitle bir arada hem kendisi hem de şiiri "yaşlanmaya" başlamıştır.

Aslında ona şiirinin yaşlandığını, eskidiği söyleyen biraz da edebiyat piyasasının kendisidir. Çünkü Nina "ne 80’li yılların deneysel biçimleri ortasında kendine bir yer bulabilmiştir ne de 90’ların sofistike, iki-üç katmanlı meta manaları karşısında". Hal bu türlü olunca da okurun gönlünden yavaş yavaş uzaklaşmaya başlamıştır.

Loe, yeri geldiğinde Nina’nın bu durumu üzerinden düzeyli bir edebiyat eleştirisi yapmayı da ihmal etmez. Aktüel edebiyatı, dahası kitap pazarlama sistemini masaya yatırır. Kitap isimlerinin belirlenmesinden tutun, kiminle nerelerde nasıl röportajlar yapılacağına kadar her şeyi programlayan PR takımlarına Nina’nın gözünden bakar. Nina da "eski" bir şair olduğu için onun bu tip sorunlara pek aklı ermez. O daha nostaljik, daha romantik bir düş kurar. Kitabın çıktığı gün yazarın/şairin editörüyle akşam yemeğine oturduğu, kitap okuma etkinliklerinin yapıldığı bir düştür bu. Lakin Nina’nın şiirleri ve kendisi üzere, düşleri de "eski" kabul edilir.

Elbette yapılan tenkitler bundan ibaret değildir. Nina "ipini kopardıktan sonra" Eco’ya da, Hemingway ve Henry Miller üzere "oğlan çocuğu yazarları"na da sallar ve neredeyse son devirde basılan bütün kitaplara çöp muamelesi yapar.

YABANCILAŞMAK

Onun bu türlü düşünmesinin elbet ki haklı sebepleri vardır lakin hislerini biraz kaşıdığımızda altında incinmiş bir benlik bulunduğunu görürüz. Nina vaktinde hasbelkader bir şeyler yazdığını, yazdıklarının da kabul gördüğünü bilir fakat kendine söz edemediği bir gerçek daha vardır: "Neden artık bu türlü yazamıyorum?" diye sorar kendine.

Anlatıcı bu durumu çok hoş halde özetler: "Yaş ve tecrübeyle birlikte harikalık ve huzurun da geleceğine inandı lakin tam aksisi, daha çok gerilim ve iş becerememe hali geldi. Bir şeyleri ispatlaması gerektiği duygusu azalacağına kuvvetlendi."

Elbette Nina’nın bu türlü hissetmesinin en kıymetli sebeplerinden biri de ekonomik durumu ve garantisiz bir formda sürdürdüğü hayatıdır. Nina 70’li yıllarda bu tip tasalardan uzak bir hayat sürmüş, yaşlandığında ise işler bilakis dönmüştür. Öteki bir deyişle; Nina, yalnızca çağdaş edebiyatçılara, kitaplara değil, yaşlandığı için kendine ve ekonomik kasvetler yüzünden bulunduğu dünyaya da yabancı bir hale gelmiştir.

KABUSA DÖNEN BİR RÜYA

'Mal Sayımı', Nina’nın küllerinden doğuş serüvenini işler. Dahası, "Nina bunu başarabilecek mi?" sorusuna bir karşılık arar. Roman açıldığında Nina’nın bir müelliflik bursuyla İstanbul’a geldiğini, burada uzun vakit geçirip 'Boğaziçi' isimli bir şiir kitabı yazdığını ve bu kitabı bir editörle çalışıp yayına hazırladığını okuruz.

Kitap çıkmak üzeredir ve Nina çok heyecanlıdır. Bu onun için bir nevi varlık-yokluk savaşıdır. Birinci tenkitler gelmeye başladığında Nina gazete ve mecmuaların neler yazdığını merak ettiğinden bir türlü uyuyamaz lakin gördükleri karşısında kısa müddette çılgına döner. Çünkü yazıların çabucak hepsi Nina’yı demode, kolay ve ruhsuz bulur. Bütün bunlara karşın Nina’yı temel delirten şey ise, bir kitapçıdaki "okuma günü"nün saatler kala iptal edilmesi olur. Hem de mal sayımı mazeretiyle.

Sonra neler mi yaşanır?

Nina evvel kitapçıyı, sonra ona en berbat eleştiriyi yazan erkeğin meskenini basar ve böylelikle işler düzgünce çığırından çıkmaya başlar.

'THE KILLING JOKE'

Halbuki Nina, cinsel kimlik buhranı yaşayan oğluyla, alkolik psikoloğuyla, daima arabuluculuk yapan editörüyle, meslek dertleriyle ve bir türlü yetmeyen parasıyla güç lakin tekrar de kendi bildiği üzere yaşayıp gitmektedir birinci başlarda. Üsttekilerle bir arada onu çılgına çeviren şeyleri daha da detaylı olarak unsur husus sayabiliriz elbette lakin en nihayetinde yaşananları yalnızca "kötü bir gün" olarak özetlemek de mümkündür.

Peki "kötü bir gün" ne demektir?

"Kötü bir gün" denince akla gelen birinci isim elbet ki Joker’dır. Alan Moore’un yazdığı, Brian Bolland ve John Higgins’in çizdiği en sevilen ve en karanlık Batman sayısı 'The Killing Joke'u bilen bilir. Çizgi romanın bir yerinde Joker, Batman’e şöyle der:

"Hayattaki en aklı başında adamı deliliğe indirgemek için yalnızca tek bir makûs gün kâfi. İşte dünya benim bulunduğum yerden lakin bu kadar uzakta. Yalnızca tek bir berbat gün. Bir defasında makus bir gün geçirmiştin, haksız mıyım? Haklı olduğumu biliyorum. Berbat bir gün geçirdin ve her şey değişti. Yoksa neden uçan bir sıçan üzere giyinesin? Makus bir gün geçirdin ve bu seni başka herkes üzere delirtti... Yalnızca bunu kabul etmezsin ki! Hayatın bir manası varmış, tüm bu çabanın bir emeli varmış üzere davranmak zorundasın! Yaradanım, kusmak istememe sebep oluyorsun."

Delirmek için illa büyük sorunlara, harika travmalara gerek olduğunu da kim söylemiş! Nihayetinde herkesin gün içindeki kırılma noktası farklı farklı olabilir. Nina’nın makus günü de bir kitapçının mal sayımına denk gelmesiyle başlar. Bu yüzden hangimiz onu suçlayabiliriz ki?