'Bu Bir Söyleşi Kitabıdır': Sanat hafızasının kuyusuna...

Deniz Mahabad

Röportajlar, anı ve otobiyografik kitaplar, edebi yapıtların derin ve art bahçesi diye tanımlanırken, belleğin kapılarını açmaya/bilinmeyene varma imkanı yaratıyor. Haber mecralarının birçok platformunda kendini bulan, içeriğiyle de her periyot kıymetini koruyarak süreklilik gösteren, edebiyatın art bahçesinden okuyucuya ulaşabilirliğinin kıymetli güzergahlarından... Bu metinlerin şiir, hikaye, deneme çeşitlerinden ayrılan istikameti, röportajı yapan muharririn incelemelerine, görüşlerine, yönlendirmesine gereksinim duymasıyla müellifin görüşleri, hafızada saklananları, görselleştirme/ bir metine vardırma gücüne de sahip olmasıdır.

Adnan Binyazar, "Röportaj gazete yazısı olduğu için bir haber toplama faaliyetidir" diyor. Bu faaliyetle hudutlu kalmayan, devinim halinde olan, edebi boyutunun güçlü bir duruma ulaştığını da söz edebiliriz. Müellifin izlenim, niyet ve görüşlerinden yola çıkarak diğerlerinin ulaşamadığı yerlere/bilgiye röportajcı ulaşmakta, tanıklık etmekte ve tanıklıklarını da okurla paylaşmasıyla dikkat çekmektedir. Altmışlı, yetmişli yıllarda neredeyse her edebiyatçının gazetecilik tecrübesi hatta röportaj kitapları, bize o yılların en değerli dokümanlarını sunar. Yetmişli yıllarda Yaşar Kemal, Cumhuriyet Gazetesi için yaptığı röportajlarıyla çok ilgi çekmiştir. Kitaplaşan bu röportajlar, birer tarihi evraktır.

Şair ve muharrir Metin Aydın’ın Red Yayınları tarafından yayımlanan 'Bu Bir Söyleşi Kitabıdır' kitabı, Aydın'ın edebiyat ve sanat dünyasından elli beş isimle yaptığı röportajlardan oluşuyor. Bu kitabın en kıymetli özelliği, usta müelliflerin yanı sıra genç muharrir ve sanatkarları da yüreklendirme gayesi gütmesi. Sanat ve edebiyatın sonsuz cihanında seyahat yapmak isteyen, yazmak isteyenlerin başucu kitabı niteliğinde, zira biz genç muharrirlerin yol haritası bu röportajlarda saklı diye düşünüyorum. Muharrirleri, sanatkarları ve onların ürettiklerine dair devirlerinin, sanat mecrasını genişleten edebi seyahatleri hafızada kalanın sorumluluğunu üstlenerek okuyucuya ulaşması gereklidir.

Metin Aydın güç bir seyahate çıkıyor 'Bu Bir Söyleşi Kitabıdır' metniyle. Aydın, kişinin kendi niyetlerine varma uğraşının bu kadar güç olduğu bir süreçte elli beş sanatkarın yaşadıklarını, fikirlerini, hislerini, gerçeklerini, kurgularını, yansımalarını kendi mecrasında bir ortaya getirmesi kararlı ve şuurlu sorumlulukla ele alıyor. Yalnızca yazanın değil, yazdıranın da o an zihninde belirenle ilgili olabildiği durumları ortaya çıkarıyor Aydın. Bir soru bile boş sayfaların dolması gerektiğini hatırlatır birden fazla vakit. Kendi yolunun öykü rehberliğini röportajı yapan şahsa bıraktırır söyleşi, münasebetiyle soran ve cevaplayanla ortaya çıkan bağlantı gerçekliğin ta kendisidir.

YAZAR, MÜZİSYEN, RESSAM, GAZETECİ, ŞAİR...

Latife Tekin, Suzan Samancı, İhsan Fikret Biçici, Mehmet Mahsum Oral, Hicran Aslan, Gani Türk, Firat Cewerî, Mustafa Aydoğan, Şener Özmen, Lal Laleş, Muharrem Erbey Mehmet Atlı, Vecdi Erbay... Müellif, müzisyen, ressam, araştırmacı/gazeteci, şair üzere birçok sese ulaşmış Metin Aydın. Yaşanmışlığın hatırlanır, anlatılabilir olması için verilen eforun hafızada bir yere sahip olması, yaşayan tarafından tabir edilebilirliği kıymetlidir. Diğerinin öyküsünün vakitler ortası taşıyıcısı olmak yaşantının hafızada bir ize dönüşmesini tabir eder. Bu durum tahminen de geleceği daha güçlü inşa etmenin yoludur. Bu, kişinin artık onu konuşulabilir olduğunun delilidir.

Bizi, konuklarına sorduğu sorularla seyahate çıkaran Metin Aydın, yalnızca kendisi için yazmanın mümkün olup olmadığına çalışmasıyla örnek oluyor. Birçok sesin yankısı olmak, sorulara karşılık olan telaffuzların ortacısı kılıyor. Cevaplayana bir husus yüklemiyor, olan akışın suratını kaydediyor yalnızca. Sorularıyla yanıtlar, metinler, telaffuzlar yazdırıyor Aydın.

Aydın’ın konuklarından Suzan Samancı… 'Kimdir Suzan Samancı?' sorusuna, "İnsanın kendini tanıtması ve tanımlaması güç bir şey. Hayat hiçbir kalıba sığmayacak kadar akışkan ve sonsuz derken darbelere, sıkıyönetimlere, baskılara, şiddete, ölümlere, yıkımlara, ağıtlara, sürgünlere, tanıklık etmek ve bir asrı bu türlü geçiren bir toplumda, bayan olmanın ötesinde, lisanıyla, kültürüyle ötekileştirilmenin bir kesimi olurken, bu acı tanıklığın, bedeller yıkıntısında hâlâ kendimi arıyorum" karşılığını vermekte Samancı. Röportaj boyunca okuyuculara bilme gücünün arayış kapılarını aralayan muharrir, Kürtçe ve Türkçe yazdığı metinleriyle edebiyat dünyasında özgün, bağımsız bir lisan geliştiren güçlü seslerden. Bireyin kendini hiçbir vakte ilişkin hissedememesinin nedenlerini hatırlarken Samancı’nın metinlerinde geçmişi, şimdiyi ve geleceği bütünleyen edebi gücü, verdiği röportaja yansıyor. 'Kokunun Irmağı'nda lisanın hudutlarını zorlayan anlatım gücü okuyucu hapsederken, yaşadığı coğrafyanın anatomisini isimsiz bir kahraman ile çiziyor. Tahminen de öldürülen sayısız/bilinmez insanların isimsizliğindendir 'Korkunun Irmağı'na kahraman olmanın. Köksüzlük, nereye ilişkin olduğunu bilmemek, bilmediği lisan nedeniyle söylemek istediklerini tam söz edememenin kuyularına güçlü belleğiyle yanıt oluyor Samancı. Yeni bir uğraş, yeni hayat, yeni başlangıçlar için gerekli hafıza gücüne sahip olan Samancı birebir geçmişlerden gelenlerin güçlü olmaya götüren birçok örneğini röportaj boyunca sunuyor.

'SEVGİLİ ARSIZ ÖLÜM'ÜN 'SEVGİLİ ARSIZ ÖMÜR' DEDİRTECEĞİ BİR ÇAĞ

Latife Tekin’inin 'Dirmit'ine varana kadar yaşadıklarını, okuyucunun öğrenmesinin öteki nasıl açıklaması olabilir ki! 'Sevgili Arsız Ölüm'ün tahminen de 'Sevgili Arsız Hayat' dedirteceği bir çağa yetişmenin gözeneklerini anlatıyor Tekin. Hakikaten röportajın girişinde Salinger’in 'Gönülçelen' romanından hatırlattığı "Sakın kimseye bir şey anlatmayın. Herkesi özlemeye başlıyorsunuz sonra" kelamı, Tekin’in gelecekte olabilecek hasretleri şimdiden okuyucusuna anlatıyor. İnsanın öykü etme maharetinin yazının gücüyle bütünleşmesinden beri kelamın okuyucuya ulaşması daha kolay olsa da değerli kalemlerin barındırdığı sese ulaşmak güç olagelmiştir. Tekin'in anlattıkları onlarca yıllık belleğin uzantıları, onların oluşturduğu mana koridorlarını aralıyor Aydın.

Art arda gelen sorular… Merak, peşimizi bırakmayan yazının bir şeye varma, zihninin yolunu izleyerek ortaya çıkanın her vakit birilerine keder anlatmak üzere bir misyon olduğunu hatırlatırken, tıpkı vakitte bunun yalnızca kaygı olmadığı, insan hayatının bir aynası olduğunun da sonucu. Söyleşiyi yapan ve söyleşiye karşılık olanla ortasındaki fark, cevaplayanın düzeltme muhtaçlığı hissetmeden, kendini/kendimizi açıklayarak söyleşiye husus olan her metin tıpkı vakitte insanın iç dünyasına ulaşma imkânı sunar. Haliyle yazı, bir noktadan sonra bireyin/yazarın kendisiyle ilgili olmanın ötesine geçmesine imkan verir. Zira size ilişkin olmayan gözlerin; okurun, eleştirmenin beklentileri yolunuza çıkar. Cevaplayanın ve kurgulayanın seçtiği sözlerin anlatılmak istenenle ne kadar ilgili olduğunu düşündürür. Belirli bir kültürlenmenin, lisanın, manaların, kişinin yaşadığı vaktin çağrışımlarına ses olabilirliğini ölçer söyleşi. Bu nedenle cevaplayan kişi her ne kadar kendisiyle ilgili bir anlatım var etse de ya da bir yere konumlamaya çalışsa da okuyanın nereye vardığı daha önemli duruyor.

'İÇİNİ DÖKMENİN EN GÜZEL PROSEDÜRÜ EDEBİYAT'

Kitabın birinci konuğu, kırk binin üzerinde kitabı olan, muharrirlerinden imzalı ve birçok birinci baskı, mecmua koleksiyoneri bir kitap tutkunu, ceza avukatı, Ahmed Arif ile bir arada çalışma imkanı bulan İhsan Fikret Biçici. Biçici, "Elinizde istediğiniz kadar âlâ, kaliteli yazı ve şiir olsun, bunu hayata geçirecek maddi gücünüz yoksa olduğunuz yerde kalıyorsunuz" diyor. Vaktin değişen şartlarından yayıncılık faaliyetleri de etkileniyor. Biçici deyişinde haklı elbette fakat maddi gücün ahbap gücü altında ezildiği bir periyoda evrildi yayıncılık!

"Benim yazma serüvenim planlı bir şey değildi" diyen Fırat Cewerî ise bir münasebet olmadan kendisini birdenbire yazma aksiyonu içerisinde bulduğunu belirtiyor söyleşide: "Belki de içimi dökmenin en âlâ sistemi edebiyattı." Edebiyatın söz gücünden metinleriyle yol alan Ceweri, genç yaşlarımda çok okuduğunu, "Belki bir gün ben de yazabilirim" deyip yazmaya başlamış olabileceğini, yazmaya başladıktan sonra da zulme, inkar siyasetlerine karşı yazdığını vurgulayarak Aydın'ın sorularına karşılık oluyor.

"Ben öbür lisanlarla ilgi kurarken ‘canlı, elvan ve gürül gürül’ olan dilimden kopmadım. Aksine, başka lisanlar onu daha çok sevmemi sağladı. Hiçbir lisana düşmanlık beslemiyorum" diyen müellif, tercüman Mustafa Aydoğan, bu türlü bir duyguya yabancı olduğunu belirtiyor. Her lisanı dünyaya açılan değişik pencereler olarak gören Aydoğan, "Konuşabildiğim lisanları de çok seviyorum" diyor. Lakin belirtiyor: "Sizin tabirinizle lisan ormanında bulunan ağaçların kendi renklerini, özelliklerini muhafazalarını istemem, öz varlıklarına, haklarına duyduğum sevgi ve hürmet yalnızca ana dilimle hudutlu olsaydı, zıtlarına benzeme riski taşıyabilirdi. Halbuki ben her dayatılan lisanın, ki bu benim ana dilim de olsa, asimile etmeye yönelik her davranışın, dayatmanın karşısında olduğumu her fırsatta lisana getiriyorum… "

İçinde olduğu arayışı Halil Cibran’ı hatırlatarak anlatan Mahsum Oral, "İlk kere çaresiz kaldım, bana sen kimsin diyenin karşısında… Kim olduğum hakkında çok az ipucuna sahibim. Zira şu anda bana çizilmiş sonlar ve verilmiş koşullar doğrultusunda yaşıyorum. Bunların hiçbiri benim tercihim olmadığı için, 'olan insandan', 'olabilecek insan' boyutuna geçemedim. Kendisini tamamlayamamış eksik bir bireyim. Bu ülkede boşlukta savrulan milyonlarca beşerden biriyim. Şimdi birçoklarını yaşayamadığım, yaşadığım az kısımlarını da kendime ilişkin bulmadığım bir hikayem var" diyerek 'kimlik beyanında' bulunuyor. Bütün arayışların temelinde olan kendini keşfetme yahut bulma Oral’ın belirtiği üzere zordur. Söyleşinin devamında içinde olduğu arayışı daha ayrıntılı sunuyor Oral. Bu ülkede şartların özgürleştirici yanı her daim eksik olagelmiştir. Zira birey için daima boşlukta olmak, geçmiş tecrübelerin izleri olmadan bilinmeyen sürecek bir ömür manasına geliyor.

KİTABIN YERİ: MUHARRİRLERİN BELLEĞİ VE YÜREĞİ

Barthes’ın kelam ve yazıya dair, "…söylediklerimizi yazarken kendimizi koruruz, denetleriz, sansürleriz; ahmaklıklarımızın, kendimizi beğenmişliğimizin (ya da eksiklerimizin), tereddütlerimizin, cahilliklerimizin, rehavetimizin, hatta bazen tutukluklarımızın… Üstünü çizeriz" kelamları için söylediklerini düşünürken insanın varoluşundan bugüne zihinsel birikiminin bireyde karşılığın yansıması diyebiliriz. Toplumların/bireylerin farklı olanlara yaşattıklarıyla süregelen, çoğunlukla insanı yalnızlığa/çıkmazlara götüren, yerlerin kalabalığı, dayanılmazlığı, dayatıları, politik oluşu insanın düşünmek için bile yer aramasına neden. Bundandır dünyanın farklı yerlerinde gayret etmenin farklı lisanlarını kullanan yazarlar/çizerler vardır. “Yaşamak, bir ortamın çaresiz tutsağı olmaktır” diyor Ortega y Gasset. Metin Aydın, yaşadığı ortamın şartlarının çaresizliğine kapılmıyor. Sansürsüz yazı seyahatinin güzergahı, onlarca yazar/aydın/araştırmacı ile söyleşi sanatının kapılarını aralıyor.

Sözcükler zamansal seyahatte, insan kalbinin ve aklının tesiriyle aklımıza yüklediği manalarla var olur. Böylelikle Metin Aydın, yazanın/çizenin kültürlenmenin, lisanın, tesiriyle oluşan manaların vaktin çağrışımlarının da eseri olduğunu gerçekleştirdiği söyleşilerle okuyucuya ulaştırıyor. Bu nedenle Aydın’ın bütünleştirdiği metinler, söyleşiye konuk olan her muharririn kalbinin ve aklının seyahatine çıkarıyor. Her ne kadar derlemesini yalnızca kendisiyle ilgili bir yere koymamaya çalışsa da bağımsız yazma gayretinin farklıları bir ortaya getirme sorumluluğunun mahiyetinden dolayı olduğunu lisana getirmekte yarar var. Kitabın yeri, konuk olan muharrirlerin belleği ve yüreği oluyor. Diğerlerinin kendi belleğine, yüreğine açtıkları pencerelerden bakmayı sağlayan Metin Aydın, şair ve muharrir kimliğinin yanı sıra başarılı bir gazetecilik örneği sergiliyor.