'Bihter' alametifarikasını yarattı mı?

Duygu Ergün

Yaşadığı çağın kültürünü uzman bir formda anlatan romanlar vardır. Halit Ziya Uşaklıgil’in siyasi ve dini baskıların şiddetle devam ettiği bir periyotta toplumsal davalara dokunmadan, kendi iç dünyalarında yaşayan Boğaziçi etrafını, burada başlayan Batılılaşma ve alafranga hayatın hırpalayıcı etkilerini anlattığı 'Aşk-ı Memnu', bu romanlardan biri.

Konusunu bugün çabucak herkesin bildiği, Bihter’le Behlül’ün yasak aşkının anlatıldığı 'Aşk-ı Memnu', Uşaklıgil’in her devir ilgi gören romanlarından. Bihter’in çağının ve günümüzün "kadınlık" beklentilerini aşan cüretinden mi yoksa Halit Ziya Uşaklığil’in güçlü kaleminden hasıl gelen muvaffakiyetinden mı bilmem, 'Aşk-ı Memnu', okurları kadar izleyicileriyle de takip arasını asla azaltmayan bir eser. 1975 ve 2008 yıllarında diziye uyarlanmasının akabinde geçtiğimiz günlerde Prime Video’da yayımlanan "Bihter" sinemasıyla okurlarının/izleyicilerinin karşısına tekrar çıktı. Pekala, kendinden evvelki yapımlardan "esere farklı bir bakış açısı sunması" ve yapıtı Bihter karakteri üzerinden okuması üzere farklarla ayrışan sinema, alametifarikasını yarattı mı? İsminin hakkını vererek Bihter’i Bihter yaptı mı?

'CİN AYNASI'NDAKİ BİHTER

Nurdan Gürbilek, 'Yer Değiştiren Gölge' isimli kitabında Karl Kraus’un sözcükler için söylediği "Bir sözcüğe ne kadar yakın bakarsanız, o kadar uzaktan bakacaktır size" kelamının edebi metinler için de geçerli olduğunu belirtiyor. Bunu biraz daha genişletirsek birebir kelamın sinemalar için de uygun olabileceğini söyleyebiliriz. "Bihter", yaklaşık yüz yirmi beş sene evvel yaşayan bir karakteri günümüze taşıma uğraşında olduğu kadar onu bize yaklaştırdıkça uzaklaştıran, karakterle aramızdaki arayı manalandırmakta zorlandığımız bir sinema. "Geçmişe bakmak, onun bize dönüp bakması değildir her vakit. Yüzünü geçmişe dönmek, onun yüzünün bize dönmesi manasına gelmeyebilir."(1) Sinema, bu riski göze alarak bugünden dönüp Bihter’e bakıyor; onu müellifin kendisine yazdığı sonu kabul etmeyecek bir bayan olarak görüp dönüştürmeye çalışıyor. Gerçekleştirdiği ise 'Aşk-ı Memnu'yu yasal kılan Bihter’i dijital platformu besleyen bir kaynağa dönüştürmek.

Senaryosunu Merve Göntem’in yazdığı, M. Caner Alper ve Mehmet Binay’ın direktörlüğünü üstlendiği sinema, Bihter’in sarkastik sözlerle kendini ve ailesini tanıtmasıyla başlıyor. Anlıyoruz ki dördüncü duvar yıkılıyor. Bihter kurmacanın farkında. Muharririn kalemini kırıp, sinemanın PR’ında da lanse edildiği üzere, kendi mukadderatını kendisi yazabilecek galiba… Koltuktaki yerimizi sabitleyip pür dikkat izlemeye koyuluyoruz. Şimdi çok can sıkmayan lakin tuhaf da olan bir ayrıntı var: Sinema, devir sineması olacaktı. Fakat dekordan oyuncu kıyafetlerine, makyaja kadar üretim dizaynında yapılan tercihler 1900’lü yılların Osmanlı’sından çok Paris’i andırıyor. Neyse vardır bir bildikleri deyip çok takılmıyoruz. Birinci etapta küçük üzere görülen bu detay gitgide büyüyor, öyküyü devrin ruhuna sokamıyor bir türlü. Tam sıkıntıyı vakitsiz bir yerden ele almış olmalılar diyecek oluyoruz ki Adnan ve Behlül’ün sohbetlerinden "Şapka İnkılabı’na olan direnişler…" biçiminde önü gerisi olmayan bir ipucuyla yıllardan 1925 olduğunu anlıyoruz. Pekala o vakit bu Fransız özentiliği neden? Binay, Diken’e verdiği röportajda bu soruya karşılık olabilecek şu cümleleri söylüyor: "Günlük hayat alışkanlıkları açısından da batıya daha yakın bir yalıda, Cumhuriyet'in birinci yıllarındaki batılılaşma gayretinden etkilenmiş, rokoko ile arka nouveau ortasında gidip gelen bir dünya hayal etmek istedik." Buna günümüzün Batılılaşma gayretine ayak uydurduk demek daha hakikat olacak!

DÖRDÜNCÜ DUVAR ÜZERİMİZE YIKILIYOR

Bihter’in haletiruhiyesini daha düzgün anlayıp hakkını teslim edeceğimiz için yükseldiğimiz anlar, sinema ilerledikçe yıkılan dördüncü duvarın altında kalıyor. Adeta "Siz nasılsa mevzuyu biliyorsunuz" dercesine üstün körü yazılmış bir senaryoya sahip sinema, değil başka karakterleri Bihter’in hislerini dahi izleyicilere geçiremiyor. Adnan Beyefendi, "Onu sevmekte insanın kalbini yumuşatan bir şey var" dedikten sonra Bihter’in bize dönüp "Ah işte keşke, keşke yalnızca kalbi yumuşasa…" diyerek yaptığı tatsız latife ve soluğu daima Behlül’ün odasında alması, ortalarındaki bağlantıyı tutkulu bir aşk olarak değil de libidosu yüksek iki gencin kaçamağı olarak görmemize sebep oluyor. Sinema, pimini şimdi yayımlanmadan çektiği bombayı ise sinemanın sonuna saklıyor: Bihter’e yazdıkları sonla feminizme göz kırpmak. Göz kırpmak diyorum zira kıssa, geneli itibariyle feminizmin yanından yöresinden geçmiyor. Lakin tekrar de bize sundukları aşktan, histen, hırstan mahrum Bihter’in Behlül için kendini öldürmesi elbette saçma olacaktı. Buradan baktığımda sinemanın sonunu dengeli bulabiliyorum!

NASIL BİR BİHTER?

Bihter’i merkezine koyan, onu günümüz bakış açısıyla pahalandıran ve çağının kadınlık beklentilerini zati çoktan aşmış bir bayandan daha üstün bir "feminist" yaratma çabasında olan bir sinemadan beklentim haliyle daha fazlasıydı. Bihter, aşkı, hırsı, mutsuzluğu ve utancı yüzünden ölmeyi hak etmiyordu. Bu türlü bir hak edişin farkında olup kendi bahtını kendi yazacak biçimde karşımıza çıkarılan Bihter’in, öncelikle kurtuluş olarak sevmediği, güçlü bir adamla evlenmeyi yeğlememesini isterdim. Bihter, toplumsal açıdan geçiş periyodu sayılan 18. yüzyıl sonu-19. yüzyıl başlarında yaşayan, çağdaşlarına göre "güçlü" bir bayan. Bu bayanın, hele ki Tanrı’nın kalemini bir biçimde eline alan bu bayanın, erkekliği yumuşayan uzuvlarla değil sistematik olarak eleştirmesini, ataerkil sistemi yerle yeksan etmesini isterdim. Yükselen bayan hareketlerinin nüvesinde, kültürel gelişmeleri takip etsin isterdim. Ve tahminen de en kıymetlisi kocasının cinsel hücumlarına sessiz kalmasın isterdim –ki sinemada argüman edildiği üzere "kadın merkezli" bir ses tonu oluşabilsin. Yoksa Bihter’i yalnızca canına kıymaya kıyamadığımız bir "minnoşlukla" ataerkil yapının baskısı altındaki özgürlüklerimizi savunmak için seyirci karşısına koymaya hakkımızın olmadığını düşünüyorum. Zira Bihter, gelecek diye durduğumuz yerden yüzümüzü döndüğümüz geçmişte değil; vaktini aşan tutumuyla yarında.

1. Nurdan Gürbilek, Yer Değiştiren Gölge, Metis Yayınları, 1995.