Ateşkes, soykırım, apartheid: Tartışmaların odağındaki kavramlar uluslararası hukukta nasıl tanımlanıyor?

Hamas'ın İsrail'de 7 Ekim'de düzenlediği hücumlarda 1200 kişi hayatını kaybetmiş, 200'den fazla kişi rehin alınmıştı. 2006'dan bu yana Hamas'ın denetimindeki Gazze'de, Sıhhat Bakanlığı 12 Kasım'da İsrail'in ataklarında 11 binden fazla kişinin hayatını yitirdiğini, bu şahısların 4 bin 500'den fazlasının çocuklar olduğunu açıkladı.

İsrail'in ablukası altındaki Gazze Şeridi'nde insani kriz derinleşiyor. Yemek, su, ilaç ve öteki temel gereksinimler bulunamıyor. Elektrik ve internet erişimi de haftalardır kısıtlı sağlanıyor.

Birleşmiş Milletler (BM), insan hakları kuruluşları ve çok sayıda siyasetçi son bir ayda, ayrım gözetmeksizin öldürme, toplu cezalandırma ve sivilleri rehin alma üzere savaş suçlarının işlenmiş olabileceğini söylüyor.

Soykırım, etnik temizlik ve apartheid üzere insanlığa karşı işlenen kabahatlerin da bölgede yaşananları tanımlamak için sık sık kullanıldığına şahit oluyoruz.

Gazze'de giderek berbatlaşan insani durum karşısında kimi taraflar çatışmalara insani ara verilmesini, kimileri ise ateşkesi savunuyor.

BBC Türkçe'ye konuşan uzmanlar, bu kadar çok vefat ve acının yaşandığı bir vakitte insanların olanları isimlendirmenin ve teşhis etmenin yolunu aradığını lakin hukuksal karşılığı olan tabirlerin dikkatli kullanılması gerektiğini söylüyor.

Ateşkes ve insani orta: İki kavramın farkı ne?

Gazze'de yaşanan insani trajedinin durdurulması için memleketler arası kamuoyunda iki farklı teklif öne çıkıyor: Ateşkes ve insani orta.

Her iki kavramın da memleketler arası hukukta kesin bir tarifi yok. Fakat uygulamada, iki kavram ortasında, çatışmadaki duraklamanın kapsamı, mühleti ve uzun vadeli tahlile katkısı bahislerinde önemli farklılıklar var.

İnsani ara ekseriyetle bir bölgeye insani yardımın ulaştırılması ya da sivillerin çatışma bölgesinden tahliyesi üzere belli ve hudutlu gayelere uygun olarak kısa periyodik ilan ediliyor.

Ateşkes ise yeniden süreksiz bir uygulama olsa da, kalıcı bir muahedenin tabanını yaratmak için daha uzun vadeli ve daha geniş kapsamda uygulanıyor.

İki kavramın içerdiği politik ileti, epey farklı:

İnsani orta, belli ve tanımlanmış bir emel için, çatışmanın kısa müddetliğine durdurulduğu vurgusunu içeriyor lakin çatışmanın büsbütün bitirilmesine yönelik bir niyeti içermiyor. Ateşkes ise kalıcı mutabakatların sağlanması için diyalog tabanının yaratılmasına kapı aralıyor ve barış sürecinin olmazsa olmazı olarak bedellendiriliyor.

İsrail-Hamas savaşında ateşkes ilanına karşı çıkan ABD, İngiltere ve birçok ülke, "İsrail'in kendisini savunma hakkının" öncelikli olduğunu savunuyor. Örneğin ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken, 4 Kasım'da "ateşkesin Hamas'a yine organize olma imkanı sağlayacağını" ileri sürdü.

Ateşkes ilan edilmesini savunan başta BM olmak üzere birçok memleketler arası örgüt ve yardım kuruluşu var. Temel argüman, insani ortanın, Gazze'de sivillerin muhtaçlıklarının karşılanmasına kâfi olmayacağı ve politik tahlile katkı sunmayacağı.

Bu örgütler, ateşkes ilan edilmediği şartta sivillerin tahliyesi ve yardımın ulaştırılmasının da inançlı yollardan yapılamayacağını belirtiyor.

İsrail 9 Kasım'da "sivillerin kaçışına müsaade vermek için Gazze'nin kuzeyindeki çatışmalara günde 4 saatlik 'insani mola' vermeyi" kabul etti. Fakat bu "ara" kararı BM dahil birçok örgütün reaksiyonunu çekti.

BM Filistin Özel Raportörü Francesca Albanese, İsrail'in ataklarına her gün 4 saatlik orta verme kararını “alaycı ve zalimce” olarak nitelendirdi.

İngiltere merkezli memleketler arası yardım kuruluşu Oxfam'ın Batı Şeria'daki yetkilisi Büşra Halidi, BBC'ye yaptığı açıklamada, "Ateşkes olmadan insani yardım yapmak, insanların tok karnına ölmeye devam etmesi manasına geliyor. Siyasi bir tahlile gereksinimimiz var" dedi.

BBC Türkçe'ye konuşan, İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün (HRW) danışmanı Akshaya Kumar'a nazaran insani orta ya da ateşkes ilanı büsbütün tarafların iradesine bağlı:

"Bu kavramlar hakkında yasal bir tarif bulunmuyor. İki taraflı muahede temel. Lakin bulunduğumuz noktada, maalesef bu türlü bir muahededen uzak olduğumuzu söyleyebiliriz. Dünyadaki örneklerde insani orta ya da ateşkesin müddetlerinin ve kapsamının değişkenlik gösterdiğini görüyoruz."

Dünya genelindeki Filistin ile dayanışma hareketlerinin odağında da insani ortadan çok "ateşkes ilanı" talebi öne çıkıyor. Bunun nedeni çoklukla İsrail-Filistin sıkıntısının kalıcı tahliline vurgu yapılması.

Son olarak Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 10 Kasım'da, "İsrail’in bebek öldürmeye son vermesi gerektiğini" söyleyerek ateşkes daveti yaptı.

Soykırım

Soykırım ya da jenosit (genocide) kavramı birinci sefer 1943 yılında Polonya Musevisi hukukçu Raphael Lemkin tarafından kullanıldı.

Holokost'un (Yahudi Soykırımı) dehşetine şahit olan ve bir erkek kardeşi hariç bütün ailesi öldürülen Dr. Lemkin hayatı boyunca, soykırım kavramının milletlerarası hukuk tarafından bir kabahat olarak tanımlanıp kabul edilmesi için uğraş etti.

Onun uğraşlarının da katkısıyla 1948 yılının Aralık ayında BM Soykırım Mukavelesi kabul edildi ve 1951 yılının Ocak ayında yürürlüğe girdi.

Sözleşme, soykırımı, "bir ulusal, etnik, ırksal ya da dini kümesi büsbütün ya da kısmen yok etme hedefi ile işlenen aşağıdaki fiillerden rastgele biri" diye tanım edip bunları şöyle sıralıyor:

• Grup mensuplarını öldürmek

• Grup mensuplarına fiziki ya da zihni olarak önemli ziyan vermek

• Gruba onu kısmen ya da büsbütün fizikî olarak yok edeceği hesaplanan ömür şartları dayatmak

• Grup içinde doğumları önleyecek tedbirler uygulamak

• Grubun çocuklarını alıp öbür bir kümeye vermek

Sözleşmenin altına imzasını atan devletler, soykırımın memleketler arası hukuka nazaran hata olduğunu kabul ediyor ve soykırımı tedbire ve cezalandırma konusunda genel bir sorumluluk alıyor.

Soykırım Kontratı, 2022 prestijiyle 153 ülke tarafından onaylandı yahut kabul edildi. İsrail de bu ülkelerden biri.

Sözleşmenin tanımlaması ayrıyeten Milletlerarası Ceza Mahkemesi'nin (ICC) 1998 Roma Mutabakatı'nda da kullanılıyor.

BM ve ICC, soykırım soruşturmalarında makul bir ulusal, etnik, ırksal yahut dini kümesi kısmen yahut büsbütün yok etme tarafında niyetin kanıtlanması gerektiğini vurguluyor.

BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nden ayrılan Craig Mokhiber, istifa mektubunda bu noktaya değinerek, "Filistin halkının büsbütün Arap statülerine dayalı olarak topluca katledilmesinden" bahsediyor ve "İsrail hükümeti ve ordusundaki önderlerin açıkça niyet beyan ettiğini" öne sürüyor.

'Soykırım' tabirini öteki kimler kullandı?

Geçtiğimiz günlerde ve haftalarda birçok ülke başkanı, insan hakları savunucusu ve hukukçu İsrail'in Gazze'ye ataklarını tanımlarken "soykırım" sözünü kullandı.

28 Ekim'de misyonundan istifa eden BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği New York Ofisi Yöneticisi Craig Mokhiber, BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk'e yazdığı açıklamada, "Bir sefer daha gözlerimizin önünde bir soykırımın yaşandığını görüyoruz ve hizmet ettiğimiz örgüt bunu durdurma konusunda güçsüz kalıyor" dedi.

Kolombiya Devlet Lideri Gustavo Petro, 1 Kasım'daki paylaşımında, "Bunun ismi soykırım. Filistin halkını Gazze'den çıkarıp burayı ele geçirmek için yapıyorlar bunu" dedi.

Brezilya Devlet Lideri Luiz Inácio Lula da Silva ise yaptığı bir açıklamada, "Orta Doğu'da şu anda yaşananlar çok önemli. Kimin haklı, kimin haksız olduğu, yahut kimin birinci yahut ikinci olarak ateş ettiği tartışması değil. Buradaki sorun şu ki bu bir savaş değil, soykırım" diye konuştu.

BBC Türkçe'ye konuşan insan hakları hukukçusu Geoffrey Kaç, İsrail ve Gazze'de olanların akabinde halkın tüzel tabirler hakkında daha çok bilgi sahibi olduğunu ve bu nedenle tabirleri daha sık kullandığını söylüyor.

Soykırım hatasının çok spesifik bir tarifi olduğunu vurgulayan Kaç, soykırım davalarında hareketten fazla failin zihinsel durumuyla başlayan ve akabinde hareketi inceleyen bir sürecin olduğunu söylüyor.

Nice, "İnsanların bunu anlaması değerli. Böylelikle bu kabahat kendi çerçevesinde kıymetlendirilir ve diğer bir cürümle karıştırılmaz. Zira (Soykırım Konvansiyonu) insanlığın bir kısmının, sadece hoşlanmadığı için başka bir kısmına saldırıp onu yok etmesini önlemek için var" diyor.

İngiltere dahil birçok ülkenin soykırım konusunda kozmik yargı yetkisine sahip olduğunu söyleyen Birçok, İsrail'in Soykırım Konvansiyonu'nu ihlal ettiği savıyla Memleketler arası Adalet Divanı'na götürülebileceğini belirtiyor.

Nice, "Soykırıma dair kâfi delil varsa ve İsrail'i Memleketler arası Adalet Divanı'na götürecek kadar bahadır bir ülke varsa bu mümkün" diyor.

Etnik temizlik

İsrail'in Gazze'ye yönelik hücumlarını tanımlamak için etnik paklık tabiri de sık sık karşımıza çıkıyor.

1990'larda eski Yugoslavya'daki çatışma bağlamında ortaya çıktığı düşünülen ve bazen soykırımla karıştırılan etnik paklık kavramı memleketler arası hukukta bağımsız bir kabahat olarak tanınmıyor.

Eski Yugoslavya topraklarında işlenen memleketler arası hukuk ihlallerini araştırmakla vazifeli BM Uzmanlar Komitesi, etnik paklığı, "bir etnik yahut dini küme tarafından, öbür bir etnik yahut dini kümenin sivil nüfusunu makul bir coğrafik bölgeden şiddet içeren ve terörü tetikleyen araçlarla uzaklaştırmak için tasarlanmış bir politika” diye tanımlıyor.

Uzmanlara nazaran bu araçlar ortasında, cinayet, azap, keyfi tutuklama ve gözaltı, yargısız infaz, tecavüz ve cinsel akınlar, sivillere ağır fizikî ziyanlar, sivil nüfusun getto bölgelerinde hapsedilmesi, sivil halkın zorla uzaklaştırılması, yerinden edilmesi ve hudut dışı edilmesi bulunuyor.

Komisyon, bu uygulamaların "insanlığa karşı kabahat teşkil edebileceğini ve başka muhakkak savaş hataları kapsamına girebileceğini" söylüyor.

'Etnik temizlik' kavranmı İsrail-Hamas savaşında nasıl kullanıldı?

Cezayir Dışişleri Bakanı Ahmet Attaf, 24 Ekim'de gerçekleşen BM Güvenlik Kurulu'nda Filistin halkının "bölgeyi ve haklarını geride bırakmak ya da etnik temizlik" üzere güç bir seçimle karşı karşıya olduğunu söyledi.

14 Ekim'de BM Özel Raportörü Francesca Albanese, Filistinlilerin "kitlesel etnik paklık tehlikesiyle karşı karşıya olduğu" konusunda uyardı.

Apartheid

Uluslararası Af Örgütü'nün 2022'de yayımladığı bir araştırmada İsrail'in ülkedeki ve işgal ettiği bölgelerdeki Filistinlilere karşı kanunları, siyasetleri ve uygulamaları "apartheid" yani sistemsel ayrımcılık olarak tanımlanıyor.

Araştırma, İsrail'in Filistinlilerin haklarını denetim ettiği tüm bölgelerde, Filistin halkına karşı uygulanan baskı ve tahakküm sistemini detaylarıyla anlatıyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) de İsrail ve Filistin topraklarında, bir kümesi başkasına tercih eden kurumsal ayrımcılık yapılarını inceleyen bir araştırmanın akabinde bölgede apartheid hatasının işlendiğini tespit etti.

Apartheid, memleketler arası ceza hukuku kapsamında insanlığa karşı işlenen bir kabahat olarak kabul ediliyor.

Apartheid, Güney Afrika'da 1948 ile 1994 ortasında beyaz azınlık hükümeti tarafından ülkedeki siyahi çoğunluğa uygulanan ırk temelli ayrıştırma, baskı ve tahakküm sistemi olarak tanımlanıyor.

1973 tarihli BM Apartheid Cürmünün Engellenmesi ve Cezalandırılmasına Ait Milletlerarası Mukavele de dahil olmak üzere üç ana milletlerarası mutabakat apartheidı yasaklıyor.

HRW danışmanı Akshaya Kumar, "Meydana gelen suça bir isim verebilmenin ve gerçekleri hukuka uygulayabilmenin değerli ve bedelli olduğunu düşünüyoruz" diyor.

Savaş suçu

Uluslararası hukukta savaş hatası kavramı, "insanlığa karşı suçlar" ve "soykırım" kavramlarından ayrışıyor.

İnsanlığa karşı kabahatler ve soykırım, savaş durumu yokken de meydana gelebiliyor fakat savaş kabahati, ülke içinde yahut devletler ortasındaki çatışmalarla sonlu.

Savaş kabahatlerinin tarifi, Memleketler arası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) kurucu mukavelesi Roma Statüsü'nün 8. unsurunda birçok unsurla açıklanıyor.

Bunlar bilhassa, sivil halkın öldürülmesi, makus muameleye tabi tutulması yahut zorla çalıştırılması, savaş esirlerinin öldürülmesi ya da berbat muameleye tabi tutulması, rehinelerin öldürülmesi, kamu ve özel bireylerin mallarının yağmalanması, gereksiz yere kentlerin yakılıp yıkılması üzere aksiyonları kapsıyor.

9 Kasım'da BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, hem İsrail’in hem de Hamas’ın savaş cürmü işlediğini söyledi.

Türk, bunun açıklamasını Reuters ajansına şöyle yaptı:

"Filistinli silahlı kümelerin 7 Ekim'de gerçekleştirdiği katliamlar tiksindiriciydi, hala ellerinde rehinlerin olması da o denli. İsrail'in Filistinli sivilleri toptan cezalandırması da tıpkı vakitte savaş kabahati, sivillerin zorla kanunsuz biçimde zorla tahliye edilmesi de."

Uluslararası Ceza Mahkemesi, 1 Temmuz 2002 tarihinden sonra işlenmiş savaş kabahatleri davalarının görüşülmesi için Lahey'de kuruldu. Lakin İsrail, Milletlerarası Ceza Mahkemesi'ni tanımıyor.

Dünyanın büyük bir kısmında kabul gören silahlı çatışma kuralları, tüm BM üyesi devletler tarafından onaylanan ve memleketler arası savaş kabahatleri mahkemelerinin kararlarıyla desteklenen 1949 Cenevre Sözleşmesi'yle ortaya çıktı.

Cenevre Sözleşmesi'ne nazaran askeri maksatlara yönelik akınlar, milletlerarası hukuka orantılı olmalı. Yani bu taarruzlar çok seviyede sivil hayatına ve sivillerin maddi kaybına neden olmamalı.

İsrail ile Hamas ortasında 7 Ekim'de başlayan çatışmalara ait HRW, sivillerin kasıtlı olarak amaç alınması, ayrım gözetmeyen roket akınları, sivillerin Filistinli silahlı kümeler tarafından rehin alınması, Gazze'de yüzlerce Filistinli'nin vefatına neden olan misilleme hava akınları ve İsrailli yetkililerin Gazze'ye uyguladığı ablukayı "savaş suçu" diye niteliyor.

'Suçları isimlendirmek kıymetli bir birinci adım'

BBC Türkçe'ye konuşan uzmanlar, bu kadar çok mevt ve acının yaşandığı bir vakitte insanların olanları isimlendirmenin ve teşhis etmenin yolunu aradığını, fakat hukuksal karşılığı olan tabirlerin dikkatli kullanılması gerektiğini söylüyor.

HRW danışmanı Akshaya Kumar, "Bence bu kadar çok insanın hukuksal tahlil için uğraştığını görmemizin nedeni, hesap verebilirlik ve adalet konusunda bir boşluğun oluşması. Cürümleri yasal tabirlerine nazaran isimlendirmek, adaleti garanti altına alma yolunda kıymetli bir birinci adım" sözlerini kullanıyor.

İnsan hakları hukukçusu Geoffrey Kaç ise "Eğer niyet insanların mahkemede hesap vermesini sağlamaksa, o vakit uygulanacak teknik tanımlar mevcut ve bunlar çok katı" diyor.