Aşk bir hatıradır maziden kalan: Ingeborg'un Tollak'ı

Abdullah Ezik

Tore Renberg’in geçtiğimiz günlerde Damla Güler Eren çevirisiyle Timaş Yayınları tarafından yayımlanan romanı Ingeborg’un Tollak’ı, aşk, evlilik ve aileye dair birçok sorgulama içeren, hayatın apayrı sularda, değişik bir biçimde yaşanabileceğini ortaya koyan bir eser.

Ingeborg’un Tollak’ı, temelinde bir aşk öyküsü üzerinden farklı bahislerde genişleyen bir yapıya sahiptir. Roman, Tollak ve vakit içerisinde Tollak’a bir karakter, biçim ve ruh veren Ingeborg’un öyküsü üzerinden gelişir. Tollak, huysuz, aksi ve karanlık tarafı aydınlık taraflarının önüne geçen bir karakter olarak ön plana çıkar. Onun bütün yaşantısı hudutları içerisinde bulunduğu kasaba ve izbe meskeni ortasında sıkışıp kalmıştır. Hiçbir vakit bu konutun ve kasabanın ötesini düşünemez. Diğer yerlerde öteki yaşantıların olduğunun farkında bile değildir yahut bunu umursamaz. Onun için her şey yanında yöresindedir. Bu noktada Tollak’ı ve onun dünyaya bakışını vakitle değiştiren ve biçimlendiren tek bir öge vardır: Ingeborg. Bir gün kasabada rast geldiği Ingeborg’a aşık olan ve vakitle bu aşkın gücü altında ezilen Tollak, kendisi için yıkıcı ve geri dönülemez ateşi alevlendirir. O denli ki bir noktada Tollak, kendisini ve karakterini büsbütün Ingeborg’a duyduğu bu aşk üzerinden tanımlar: “Ben aşktanım ve yaptığım her şeyi aşktan yaptım. Biz çok benzeriz, sen ve ben.” (Renberg, 2023: 185)

TOLLAK NE SEVİLİR NE DE NEFRET EDİLİR

Tollak’ın Ingeborg’a duyduğu aşk, bu aşkın kendisi üzerindeki gücü, romanın merkezinde yer alan ve bütün bir anlatıyı şekillendiren temel histir. Tore Renberg, bütün bir anlatıyı Tollak’ın ağzından geliştirirken onun sahip olduğu karakteri farklı taraflarıyla de vurgulamaya çalışır. Nefret, öfke, bir başınalık, kontrolsüzlük, çabucak birçok farklı karanlık tarafı vardır Tollak’ın. Buna karşılık anlatı, hiçbir vakit okur ile Tollak’ı tam manasıyla karşı karşıya getirmez. Tollak ne sevilir ne de nefret edilir, o daima bir yerlerde vardır. Kimi vakit okura yaklaşır, kimi vakit ondan uzaklaşır. Edimleriyle kimi vakit kendisinden soğutur, kimi vakit ise büyük bir duygulanıma neden olur. İşte tam da bu noktada bütün bir anlatıyı Tollak’ın ağzından geliştiren Renberg’in temel niyeti kendisini açık eder. Renberg, bir tekil anlatı kurup geliştirerek aslında karakterini bütün çıplaklığıyla okurun karşısına çıkarır. Okur ile baş başa kalan karakter kendisini açıkça tabir etme hakkına sahip olur. Ortada hiç kimse yoktur. Böylelikle Tollak’ın kıssası gelişip sarfiyat.

Roman, Tollak’ın kendisini keşfetmesi yahut kendisine dair yürüttüğü bir arayış ile açılır: “Kan, kırmızı şarap rengindeydi, tazeydi, diş minesinin üzerinden küçük ırmaklar üzere süzülüyordu. Dışarıda, girişin oradaki banyoya gittim, lavaboya eğildim, tükürdüm. Daha fazla kan. Başımı kaldırıp hızımı inceledim, yaşlı yüzümü, gözümün etrafındaki kırışıklıkları, kalın üst dudağımı, sert sakallarımı; kendime bakmayı hiçbir vakit sevmedim. Dilimi dişlerimin üzerinde gezdirdim, bir vakitler kök saldığı için orada bir konutunun olduğunu hissettim.” (Renberg, 2023: 5) Tollak’ın kendisine dair, kendisinin görünüşüne ve bu görünüşün kendisinde uyandırdığı intibaya dair geliştirdiği bu niyetler aslında onun nasıl bir açmazda olduğunu da gösterir. Tollak, birçok açıdan derttedir, yaşlanmıştır, öfkelidir, yalnızdır. Ötede, meskenin dışında diğer bir hayat varken o kapana kısılmıştır. Artık geçmişte kalan bir aşk ve kimi uzak anılarla kutsanmış, kuşatılmıştır. Bu durum, roman boyunca hissedilecek en temel duygulanımı da böylelikle işaret etmiş olur.

Birçok karanlık tarafı kelam konusu olan Tollak’ın içerisindeki tek aydınlık nokta aslında Ingeborg’dur. Ingeborg’un varlığı, Tollak ile kurduğu alaka ve vakit içerisinde ona uyandırdığı dalgalanmalar, roman boyunca anlatının farklı biçimlerde inişli çıkışlı bir yapı sergilemesini sağlar. Tollak, ne vakit Ingeborg’u düşünse onun insan yanı ön plana çıkar. Öbür vakitlerde, daha yanlışsız bir tabir ile birçok vakit sessiz ve yalnız bir adam olarak tanımlanabilen Tollak, Ingeborg kelam konusu olduğunda lisana getirir ve içindeki ışığın parıltısı dışa vurur. Bunu onunla birlikte kimi vakit öbür aile üyeleri de kasabalı da fark eder. Aşkın parıldayan ve beşere umut veren yanı da budur. O denli ki bu kadar karanlık bir karakter fakat aşk ile aydınlanır. Aşk, tam da bu nedenle bütün bir anlatıyı şekillendiren en kıymetli öge olarak ön plana çıkar.

Ingeborg’un Tollak’ı, içerisinde Tollak ile Ingeborg’un aşkı kadar birçok farklı sır, palavra ve giz de barındırır. O denli ki bütün bir kıssanın anlaşılabilmesi için bu nedenle romanın sonuna kadar gidilmesi gerekir. Aşk, dehşetli bir ayrılık ile zedelenmiştir. Ondan geriye sadece anılar kalmış, bu anılar da Tollak’ı giderek daha sert biri haline getirmiştir. O denli ki Ingeborg’un akabinde bir bir çocuklarını da kendisinden uzaklaştıran, onlardan giderek kopan Tollak, ne yaparsa yapsın ailesini bir ortada tutmayı başaramaz. Hillevi ve Jan Vidar, ailesinden kopuk, uzakta, farklı kentlerde herkesten ve her şeyden uzak bir yaşantıyı tercih ederler. O denli ki ne kasaba ne aile ne de mesken onları bir ortada tutamaz. Her şeyin bir anıya dönüştüğü noktada aile de bu türlü dağılmaya başlar. Tollak, ne birçok istikametiyle kendisine benzettiği kızı Hillevi ile alakasını sürdürebilir, ne de Ingeborg’a benzeyen oğlu Jan Vidar’ı yakınında tutabilir. Her ikisi de ailelerinden kopuk bir yaşantıyı tercih eder. Öte taraftan bu noktada Tore Renberg’in yaptığı çapraz eşleşme, babayla kızı, oğulla anneyi birbirine benzetme hali, bu benzerliğin karakterler ve ilgileri ortasındaki pozisyonu, psikanalitik açıdan sıkıntıyı daha da derinleştirir. Tollak, Hillevi’yi kendisine benzetirken oğluna her bakışında eşini hatırlar, kaybolup giden şeyleri daha da derininde hisseder.

TOLLAK, KİMİ VAKİT ÇELİŞKİLİ KİMİ VAKİT ANLAŞILABİLİR BİR KARAKTER

Oddo hadisesi, romana dair bir öteki açılım noktası olarak kıymetlendirilebilir. Daha onun birinci kere farkına vardığı andan itibaren kendisinde büyük bir yer eden Oddo’yu tutup meskene getiren, onu Ingeborg ile evlatlık edinen Tollak, böylelikle kendi içinde her şeyin ölgün olmadığını da kanıtlamış olur. O, tüm karanlık taraflarına karşın kimi durumlarda çeşitli aydınlanmaların da farkındadır. Sözgelimi o birinci tanışıklık anını, Oddu’yu şöyle anlatır: “Şelalenin oradaki adamın oğlu, iki arkadaşı motosikletleriyle dükkanın önünde dönüp duruyor, gürültü yapıyorlardı. Motorların ortasında kalan iç çemberin ortasında Oddo vardı. Küçük elinde de bir dondurma. Dondurma damladı, damladı ve bileğinden aşağı akmaya başladı.” (Renberg, 2023: 17) Oddo ve dondurma, dondurmanın bilekten aşağı akma hali, tüm bu ayrıntılar Tollak’ın hafızasının ne derece güçlü ve öznel olaylar üzerine odaklandığını görünür kılar. Bu çeşit merhamet ve sevgi anları Tollak’ı tek tip bir karakter olmaktan kurtarır. Konutuna aldığı, olabildiği kadar kendisinden, merhametinden ve sevgisinden verdiği Oddo’yu koruyan Tollak, aile dağıldıktan, mesken fonksiyonunu tamamladıktan, herkes çekip gittikten sonra da Oddo ile baş başa kalır. Bu, bir manada Tollak’ın hayatını nasıl şekillendirdiği, hayatını ne cins bir niyet ve ne çeşit bir kararlar ağı ile biçimlendirdiğini de ortaya koyar.

Hayatını Ingeborg, Hellevi, Jan Vidal ve Oddo ile kuşatmış, doldurmuş ve biçimlendirmiş bir karakter olarak Tollak, kendi içerisinde kimi vakit çelişkili kimi vakit ise anlaşılabilir bir karakter olarak kıymetlendirilebilir. Tore Renberg’in Winner of the 2020 Norwegian Booksellers’ Prize, Winner of the 2020 Norwegian Book Bloggers’, Prize Winner of the 2020 Ordknappen, Prize Shortlisted for the P2 Listeners’ Prize üzere birçok farklı mükafata değer/aday görülen bu yapıtı, işaret ettiği hisler, içerisinde barındırdığı sır ve gizlerle kendisine mahsus bir dünya geliştirmeyi başaran özel yapıtlardan birisi olarak kıymetlendirilebilir.