27. İstanbul Tiyatro Festivali Ve İstanbul Kültür Sanat Vakfı

Bu hafta size bünyesinde çok çeşitli sanat kısımlarında şenliklere yer veren, epey uzun soluklu, memleketler arası ve kaliteli işlere konut sahipliği yapan İstanbul Kültür Sanat Vakfı’ndan (İKSV) ve 27. İstanbul Tiyatro Festivalinden bahsetmek isterim. 25 Ekim’de başlayacak şenliğe daha çok var üzere görünse de malum vakit çok süratli akıyor. Program ilan edildi ve biletler satışa çıktı.

Festival, açılışını 25 Ekim’de Pina Bausch’un başyapıtı Café Müller ile yapacak. 20'nci yüzyılda devrimci bir yaklaşımla dansı yine tanımlayan ve dans tiyatrosunun yeni bir cins olarak kabul görmesini sağlayan Pina Bausch 2009 da ortamızdan ayrılmıştı. Fakat onun başyapıtı Café Müller, sanatkarın topluluğu olan Tanztheater Wuppertal’ın aktüel takımıyla şenlik kapsamında birinci sefer Türk izleyiciyle buluşacak. 1978 yılında başlayan bu efsanenin şenlikte yer alacağının duyurusu yapıldığında ne palavra söyleyeyim çok heyecanlandım. Pina Bausch Türk tiyatro severlerle 1998’de 10. İstanbul Tiyatro Festivali’nde “Cam Temizleyicisi”, 2000 yılında “Masurca Fogo” ile buluştuktan sonra 2003 yılında bir İstanbul projesi olan “Nefes” yapıtını yaratmıştı. Uzun kelamın kısası bu açılış yapıtıyla başlayacak şenlik hepimize coşku olsun.

Hemen programa geçtim sanmayın, bu hafta resmi sayfalarını kendime kaynak edinerek kurumsal kimliğine kavuşmuş bu sanat vakfını anlatmak istiyorum. Bıkmadan okumaya devam ederseniz yazımın son kısmında oyunlar hakkında küçük bilgilendirmeler yapacağım. Ayrıyeten da şenlik programına tiyatro.iksv.org.tr adresinden ulaşmanız mümkün. Bilet satışları başladı lakin malum münasebetlerle bilet fiyatları her yapıtı seyretmemize imkan vermeyebilir. Yeniden de çok kaliteli seçkilerin içinden kararınızı vermeniz için fırsatınız olacaktır. Ayrıyeten İKSV ‘genç bilet’ uygulaması ile 10 TL üzere sembolik bir sayıya, sonlu sayıda koltuğu da öğrencilere açmakta.

İstanbul Kültür Sanat Vakfı, kâr maksadı gütmeyen bir sivil toplum kuruluşu olarak İstanbul’da memleketler arası sanat şenlikleri düzenlemek hedefiyle 1973 yılında kuruluyor. Kuruculuğunu Dr. Nejat F. Eczacıbaşı ile birlikte 17 iş adamı ve sanatsever destekliyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 50. Yıldönümüne denk gelen 1973’te birinci İstanbul Şenliği klasik müzik alanında yapılıyor. Daha sonraki vakitlerde şenlik kapsamında öteki sanat kısımlarına da yer verilmeye başlanıyor.

Festivaller

Film gösterimleri, tiyatro, caz, bale performansları ve tarihi yerlerde gerçekleştirilen stantlar ile kapsam giderek tüm sanat kısımlarını kapsayan hale dönüyor. 1983 yılında farklı bir kısım olarak düzenlenmeye başlayan Sinema Günleri 1989 yılında Uluslararası İstanbul Sinema Festivali ismini alırken; 1987 yılı ise Uluslararası İstanbul Bienali’nin başlangıcı oluyor. Ve yine 1989’da bugün 27’ncisine geldiğimiz Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali başlamış oluyor. Bu yıl Türkiye Cumhuriyet’i 100’üncü, İKSV 50’nci yaşını kutluyor.

Diğer kıymetli şenliklerin de başlangıç yıllarını not düşelim ki İKSV’nin yıllar içinde nasıl bir kurumsal yapıya dönmüş olduğunu anlamamız daha kolaylaşsın. 80 kişilik ana takımı var. Onlar tüm bu işlerin kalbindeler. Bu kilit takım dışında da her sene aktifliklerin durumuna nazaran 110-130 dönemsel çalışanı ve alanda misyonlu 450 ile 750 ortasında değişen, çoğunlukla gençlerden oluşan dev bir takıma sahipler.

Sanata ve sanat icracılarına verilecek bütçesel takviyenin ne kadar değerli olduğunun altını çizmekte fayda var. Devlet adeta ticari kurummuş üzere davrandığı tiyatrolardan aldığı yüksek vergileri kaldırsa bile tiyatroya dolaylı bir dayanak vermiş olacak. Lakin ne var ki yüksek vergi ve fatura yükündeki tiyatrolar nitekim kanlarının son damlasıyla iş yapmaya devam ediyorlar. Bu noktada iş insanlarının, sermaye sahiplerinin, büyük kurumların sanata vereceği her takviye, sponsorluk, iş birlikleri, yapımcılık can suyu. Fakat tabi ki bu dayanaklar pansuman olmaktan öteye geçmeli kurumsallaşmalı, devamlılık göstermeli ve gerçekçi bütçelere sahip olmalı.

İKSV 1994 yılında Uluslararası İstanbul Caz Festivali’ni başlatıyor ve birebir yıl Milletlerarası İstanbul Festivali’nin ismini Uluslararası İstanbul Müzik Festivali olarak değiştiriyor. Daha sonraları 2012 yılında birincisi gerçekleştirilen İstanbul Tasarım Bienali de etkinlikler ortasına katılıyor. 30’uncu yıllarında farklı projelerle aktiflikleri tüm yıla yayma kararı Filmekimi’nin miladı oluyor ve bu aktiflik 20 yıldır devam ediyor. Lale kart uygulaması da yine 30’uncu yılın fikri. Birazdan bu karta daha ayrıntılı değinmek isterim. Ayrıyeten İKSV İstanbul hudutlarını aşıp Avrupa’nın belirli başlı kentlerinde de şenlikler düzenliyor. Bu ortada 2007’den bu yana Venedik Bienali Milletlerarası Sanat Sergisi’ndeki Türkiye Pavyonu’nun tertibi da İKSV’de. Tarihlere boğuldunuz lakin bir sefer başlayınca hepsini yazmak gerekiyor diye 2011 yılında Nejat Eczacıbaşı Binası ismini alan binalarının giriş ve birinci katında yer alan Salon

Lale kart

Siyah, beyaz, kırmızı ve kırmızı lale (tek) olmak üzere dört tip Lale Kart uygulamaları var. Bu kartın ortaya çıkmasının öyküsü 30’uncu yılına özel ‘İstanbul Dostları’ denen bir üyelik programı ile oluyor. Pekala günümüzde yaklaşık 3500 üyeye ulaşan bu uygulama ne işe yarıyor? Sanatseverler, Lale Kart üyelikleriyle hem İKSV’ye takviye oluyor hem de vakfın düzenlediği etkinliklerde öncelik, ayrıcalık ve indirimlerden yararlanıyorlar. Kart üyeliklerinden sağlanan takviyeyle klasik ve aktüel müzik, sinema, tiyatro, aktüel sanat, tasarım üzere alanlarda memleketler arası şenlikler, bienaller ve yıla yayılan etkinlikler düzenleniyor. Her yıl Türkiye’den ve yurtdışından yüzlerce sanatçıyı, yüz binlerce izleyiciyle buluşması sağlanıyor. Yurtiçi ve yurtdışında eğitim, araştırma ve konuk sanatçı programları yürütülürken, teşvik mükafatları, eser siparişleri, yapım dayanaklarıyla sanatkarları, müzisyenleri, dizayncıları destekliyor, kültür birikiminin zenginleştirilmesi için çalışıyorlar. Elbette bu kadar büyük bütçeli işler için kart üyeliği denizde damla. Unutmadan bir de Askıda Lale Kart uygulaması var. Bu da dileyen herkesin askıya bir Lale Kart bırakabileceği bir proje; bilhassa üniversite öğrencilerine 2012’den beri yemek, kıyafet, tiyatro ve konser bileti, kitap, yurtdışı stajı üzere eser ve hizmetlerin fiyatsız sunulmasını sağlayan toplumsal teşebbüs. Bizi askıda faturaya, ekmeğe mahkûm eden bu iktisatta askıdaki kart en temiz olanı güya.

Ödüller ve yarışmalar

İKSV yarışlar ve ödüllerle de öbür bir beğenilen dokunuş daha yapıyor sanatkarlara. İstanbul Sinema Şenliği müsabakalarında seçici konseyin belirlediği yerli ve milletlerarası sinemalara pek çok farklı kategoride verilen Altın Lale Ödülleri başta olmak üzere toplam 21 mükafatla sinemaya bedel katarken, ortak imal ve sinema geliştirme platformu Köprüde Buluşmalar kapsamında verdiği ödüllerle de yeni sinema projelerinin gerçekleşmesi ve tanıtımı için yer hazırlıyor. Vakıf 2012’de başlattığı Aydın Gün Teşvik Ödülü ile de her yıl klasik müzik alanında çalışan bir gencin mesleğine katkı sunuyor. Talat Sait Halman Çeviri Ödülü ise edebi yapıtları Türkçeye nitelikli bir formda kazandıran tercümanlara veriliyor. Üç yılda bir dünyaca ünlü soprano Leyla Gencer’in anısına gerçekleştirilen Leyle Gencer Şan Yarışması da yine İKSV’nin çatısı altında yapılıyor. İstanbul Müzik, Sinema ve Caz Şenliklerinde her yıl takdim edilen Yaşam Uzunluğu Muvaffakiyet Ödülü’yle kültür ve sanata eşsiz katkılar sağlamış usta sanatkarlara hürmetini tabir eden İKSV; İstanbul Sinema, Müzik ve Tiyatro Şenliklerinde sunduğu Onur Ödülleriyle de kültür ve sanata istikamet veren isimleri onurlandırıyor.

2023 yılının Onur Mükafatı Prof. Dr. Mehmet Birkiye’nin

27. İstanbul Tiyatro Festivali’nin Onur Mükafatı, tiyatro oyuncusu ve direktör, akademisyen Prof. Dr. Mehmet Birkiye’ye takdim edildi. 4 Eylül’de gerçekleşen merasimde bu değerli mükafatın sahibi Prof. Dr. Mehmet Birkiye yaptığı konuşmasında, “1997’den bu yana bu mükafatın verildiği ustalara bakınca yüreğimi saran tebessümü saklamam mümkün değil. Bilhassa de 1997’de bu mükafatı alan hocam Yıldız Kenter’i düşündükçe… İstanbul Tiyatro Festivali’nin açtığı o kapıdan giren birçok direktörü, tiyatroyu takip ediyorum. Bir tiyatrocu olarak müteşekkirim. Lakin şenliğin nasıl tanım edeceğimi bilemediğim bir özelliği daha var. Bizi Dionysos’un ateşine bağlayan ritmi. Genç yaşlı binlerce tiyatro severle bu ritmin paydasında buluşmak heyecan verici…" dedi. Bu mükafatın daha evvel sunulduğu isimler ortasında Yıldız Kenter, Pina Bausch, Theodoros Terzopoulos, Peter Brook, Genco Erkal, Şahika Tekand, Robert Wilson, Tadashi Suzuki, Zeliha Berksoy, Işıl Kasapoğlu, Dikmen Gürün, Haldun Dormen ve daha çok sayıda tiyatronun çok değerlileri var. Prof. Dr. Mehmet Birkiye tiyatro hayatının kıymetli bir kısmında Kenter Tiyatrosu’nda oyuncu, asistan, direktör yardımcısı, direktör olarak çalışmış; ödenekli ve özel çok sayıda tiyatroda direktörlük yapmış; 2002 yılında profesör olmuştur. Beykent Üniversitesi Hoş Sanatlar Fakültesi’nde “Sahne ve Şov Sanatları Yönetimi” kısmını 2000-2003 yıllarında kurduktan sonra, 2008 yılında hala kısım başkanlığını sürdürdüğü İstanbul Aydın Üniversitesi ‘‘Drama ve Oyunculuk Bölümü’’nü kurmuştur. Çok sayıda tiyatro beşerinin yetişmesinde lisans ve lisansüstü seviyede eğitim veren Birkiye birçok tiyatro ödülünün de sahibi. Hatırlarsanız geçmiş haftalarda oldukça ayrıntılı anlattığım 2023 Haziran’ında Budapeşte’de düzenlenen Tiyatro Olimpiyatları’na, İmre Madach Projesi çerçevesinde, İstanbul Aydın Üniversitesi Drama ve Oyunculuk Bölümü’nün seçilip büyük muvaffakiyetle ülkemizi temsil ettiği projenin de direktörlüğünü yine Prof. Dr. Mehmet Birkiye yapmıştı.

Bu sene şenlik tiyatro direktörü Işıl Kasapoğlu küratörlüğünde düzenleniyor. Yurt içi ve yurt dışından 20 tiyatro, performans ve dans gösterisine konut sahipliği yapacak olan tiyatro şenliğinde birden fazla prömiyerini şenlikte yapacak Türkiye'den 11, Almanya, İngiltere, Danimarka, Fransa, Gürcistan, İrlanda, İsrail ve Yunanistan'dan 9 üretim izleyiciyle buluşacak.

Gösteriler bir ay boyunca Kadıköy Belediyesi Alan Kadıköy, Atlas 1948 Sineması, Büyük Şığı Apartmanı, Caddebostan Kültür Merkezi, DasDas, Fişekhane, Galatasaray Lisesi, Harbiye Muhsin Ertuğrul Sahnesi, Hope Alkazar, İş Kuleleri Salonu, Metro Han, Notre Dame de Sion Fransız Lisesi, Saint Benoit Fransız Lisesi, Süreyya Operası ve Güçlü PSM olmak üzere 15 farklı yerde gerçekleşecek.

Festival programı

Yazının bitmek bilmezliğinde kaybolmamış ya da sıkılmamışlarla İstanbul Tiyatro Şenliği programına gelin kısaca göz atalım. Konusunu bayan öykülerinden alan ve/veya muharriri, direktörü, oyuncusu bayan olan oyunlardan bir seçki, “Bu İşte Bir Bayan Var” başlığı altında izleyicilere sunuluyor. Bu başlıktaki üç oyun Kız Kardeşler, Flu Lysistrata ve Sen Hamlet Değilsin.

Kuklacılık, obje tiyatrosu ve canlı yayın sinemanın yaratıcı bir bileşimi olan kukla sineması, Itim Ensemble’ın artistik yöneticisi Zvi Sahar’ın geliştirdiği özgün bir tıp. Büyük Patlama günümüz sıkıntılarına yaratıcı ve eğlenceli bir yorum getiriyor.

Festivale birinci kere konuk olacak Sokhumi Devlet Tiyatrosu, Tennessee Williams’ın en şiirsel oyunlarından Geçen Yaz Birdenbire’yi Amerikalı direktör Jason Hale’in rejisiyle Gürcistan’da gerçekleştireceği prömiyerinin çabucak akabinde şenlikte sahneliyor.

İstiklal Caddesi’nin tarihinin şahidi olan yerlerde geçmiş ile günümüz ortasındaki bağları sorgulayan ve manalandıran oyunlar var bu yıl şenlikte. Büyük Şığı Apartmanı, tarihi gerçeklerden yola çıkan kurmaca kıssaların sahnesine dönüşüyor, yere has yaratılan bir proje ilgi cazip olacaktır.

Firuze Engin’in yazıp Güray Dinçol’un yönettiği, Anadolu’nun gelenek ve masallarından ilham alarak kurgulanan ve anlatı tiyatrosu ile interaktif enstalasyonu birleştiren Çirkin, gerçeküstü bir ihanet kıssası.

Yazar-çevirmen-dramaturg Ferdi Çetin ile yönetmen-oyuncu Kayhan Berkin’i birinci defa bir ortaya getiren Annemden Kalan Gül Ağacı Masanın Üzerinde Çaydanlık Beyaz Bir İz Bıraktı, şenliğin en uzun isimli oyunu.

Ödüllü senarist ve oyuncu Ercan Kesal’ın yazıp oynadığı, Berfin Zenderlioğlu’nun yönettiği Ayazmanın Yılanı’nda bozkırın ortasına doğmuş bir esnaf çocuğunun, aklı karışık bir ergenin, mecburi hizmette yaşlanmış bir doktorun gözünden bir Anadolu masalı anlatıyor.

Mask tiyatrosunun dünya çapında tekrar keşfinin öncüsü kabul edilen Berlin merkezli Familie Flöz, his ve mizahı harmanladığı Düğün ile şenlikte. Kelamsız oyun, ferdî memnunluk arayışı hakkında trajikomik bir hikaye anlatırken arkasında sınıf çatışmasından ekolojik problemlere uzanan bir toplumsal tenkit barındırıyor.

Festivalin Adana’dan konuğu Birileri | Velda, Kerim, İpek bizi aidiyet kavramı üzerine tekrar düşünmeye davet ediyor.

Türkiye’de indie müziğin temsilcilerinden Peyk’in imza attığı birinci müzikali Hamiyet’i şenlikte. Müzikal İstanbul’un dışındaki bir personel mahallesinde kocası ve iki kızıyla sakin bir hayat süren Hamiyet’in 1980 darbesiyle altüst olan hayatını anlatıyor.

Koreograf Hofesh Shechter Çifte Cinayet ile şenlikte. Topluluğunun eşsiz dansçıları ve kendisinin bestelediği müzikleriyle yer alıyor.

Tansu Biçer, Tülin İhtimam, Fatih Sevdi üzere usta isimlerin başını çektiği oyuncu takımıyla Bahçe Galata’nın sahneye koyduğu Terörizm, birbirini ötekileştiren, toplumsal olaylara duyarsızlaştığı ölçüde kendi başına gelenlere hassaslaşan günümüz insanı üzerine karanlık bir güldürü.

Festivalin Yunanistan’dan bu yılki konuğu, Atina Epidaurus Festivali’nin 2021’de en beğenilen üretimlerinden Baklava Cumhuriyeti. Anestis Azas’ın tasarlayıp yönettiği, eleştirmenlerin yeni jenerasyon Yunan tiyatrosunun yol göstericisi olarak betimledikleri teatral sözde-belgeselde Cem Yiğit Üzümoğlu da yer alıyor.

Beş dansçı ile üç uzun siyah bankın başrolünde olduğu Bankta, insan münasebetleri ve insanın hayattaki yerini bulabilmesine dair çok katmanlı bir hikaye. Danimarka’nın önde gelen dans topluluklarından biri olan Uppercut Dans Tiyatrosu birinci kere şenlik kapsamında Türkiye’de.

Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatro Teşvik Mükafatı takviyesiyle üretilen, Semih Ali Aksoy’un yazıp yönettiği, şenliğin sarsıntı bölgesinden konuğu Kabuk, bir türlü uyku tutmayan üç kardeşin bir deniz kabuğunun peşinde birbirleriyle, denizle ve uykuyla gayretini anlatıyor.

New Yorklu sanatçı Truscott’un mizahi feminist telaffuzları ile İrlanda’nın en gözüpek ve özgün topluluklarından biri kabul edilen Brokentalkers’ın sahnelemesini birleştiren; metin, müzik ve hareket tiyatrosunu kullanarak izleyicileri her anında tetikte tutan Ustalık Sınıfı şenlik kapsamında izleyicilerle buluşacak.

Ve şenliğin kapanışı İstanbul Mon Amour | Beyoğlu ile olacak. Seyircisini Beyoğlu’nun sokaklarında yürütecek bu proje Işıl Kasapoğlu’nun yaklaşık 30 yıl evvel Orhan Veli Kanık’ın İstanbul’u Dinliyorum şiirinden esinlenilmiş ve birinci kere geçen yıl şenlikte hayata geçirilmişti. İstanbul Mon Amour bu yıl Ahmet Sami Özbudak’ın araştırmaları, hayalleri ve çeşitli sanatkarlarla yaratıcı iş birlikleri sonucunda kurguladığı, tiyatronun büyüsüyle sarmalanmış bir Beyoğlu’na götürüyor izleyiciyi. Bu seyahatte, üç Fransız lisesi, salonları, sınıfları ve koridorlarıyla birer sahneye dönüşüyor. Meral Çetinkaya, Deniz Türkali, Bülent Emin Fayda, Okan Bayülgen, Çiçek Dilligil üzere ustaların yanı sıra Ayfer Dönmez, Canan Atalay, Fehmi Karaarslan, Ahhan Şener üzere genç neslin başarılı temsilcileri, gerçek kıssalardan esinlenerek yazılan kısa oyunlarda kurgulanmış sahnelerde olacaklar.

Eczacıbaşı’nın baş mimarı olduğu İKSV 27. İstanbul Tiyatro Festivali’nin eş sponsorları güç bölümünden Aygaz, Enteg, Opet, Tüpraş. Tüm emeği geçenlere teşekkür ediyor ve biz tiyatro severlere şahane bir şenlik diliyorum.